In het voorjaar had Raf Mastbooms Lien Casteur aan de lijn om haar te laten weten dat ze één van de genomineerden was van de Belgoptic Award 2025 – Marketing Campaign of the Year was.
Ze raakten aan de praat over haar aanpak met brillen voor kleurenblinden. Vele maanden later is Raf namens Eyeline Magazine te gast in het Groeningemuseum in Brugge. Hij wil weten hoe ze zich specialiseerde in deze brillen en over een unieke samenwerking die Lien opzette met verschillende musea zoals het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen (KMSKA) en het Groeningemuseum in Brugge waar we haar treffen.
Lien Casteur Zeker. Ik ben al 22 jaar actief als opticien met mijn eigen zaak in Bredene. Wat ik de voorbije jaren gemerkt heb, is dat ik vooral voldoening haal uit het kunnen helpen van mensen met specifieke visuele noden. Ik probeer mijn zaak zo efficiënt mogelijk te organiseren zodat ik zoveel mogelijk tijd kan maken voor mijn klanten. De nadruk ligt daarbij heel sterk op kwaliteit van het zicht. Zo ben ik op een bepaald moment in contact gekomen met brillen voor mensen met een kleurenstoornis, meestal foutief ‘kleurenblindheid’ genoemd. Dat is uiteindelijk uitgegroeid tot een echte passie.
Raf Hoe ben je daar precies bij terechtgekomen?
Lien Eigenlijk vrij toevallig. Een klant vroeg me op een dag naar een bril van het merk EnChroma, speciaal ontworpen voor mensen met een kleuren-deficiëntie. Ik kende het toen nog niet goed, buiten een paar filmpjes online van mensen die plots kleuren konden zien en emotioneel reageerden. Ik stond er eerlijk gezegd wat sceptisch tegenover. De klant wilde heel graag zo’n bril bestellen maar hij wist niet hoe dat aan te pakken. Toen deed ik hem het voorstel dat ik hem zou helpen met de bestelling. Ik zou de juiste gegevens ingeven en de hele bestelling afronden, maar hij moest zelf de betaling doen op zijn naam, omdat ik het risico niet wilde nemen.
Toen die bril toekwam en hij die voor het eerst op had en naar buiten keek, zag hij voor het eerst het rode afdak van zijn pergola. Hij dacht altijd dat het bruin was. Dat raakte me echt. Het was geen opgezet theater, gewoon een oprechte reactie. Hij werd emotioneel. Ik heb achteraf met hem foto’s bekeken en hem gevraagd hoe hij die zag en na wat zoeken kwamen we uit op sepia. Zijn hele leven zag hij alles in sepia. Vanaf dat moment was ik getriggerd. Ik heb daarna met het bedrijf contact gehad. Ze waren puur online gestart, maar kregen veel retours omdat mensen de foute glazen bestelden. Nu wilden ze beginnen werken met opticiens die dit beter kunnen testen en zo de juiste brillen bestellen. Ik heb de gok gewaagd en sindsdien ben ik hierin gespecialiseerd.
Raf En dan moet je daar natuurlijk nog de klanten voor vinden.
Lien Ja inderdaad. Ik deed al wel wat promotie via Facebook natuurlijk. Ik vroeg dan aan een journalist van een plaatselijk krantje of hij dat interessant vond en die schreef daar een artikel over. Dat werd opgepikt door een regionale krant, dat dan weer door nationaal en het ontplofte helemaal toen Radio 2 dit oppikte. Die heb ik in contact gebracht met mijn eerste klant en die heeft toen heel oprecht zijn verhaal kunnen doen.
Raf Wat moeten collega-opticiens precies weten over kleurenblindheid? Welke types bestaan er?
Lien Ik moet eerlijk toegeven dat ik dat ook terug heb moeten opfrissen. Ik herinnerde me er vaag wat over van onze opleiding en in een bijscholing Eerstelijns Oogzorg die ik onlangs volgde aan de Universiteit Hasselt. Ook daar werd zeer weinig aandacht besteed aan dit onderwerp, letterlijk niet eens een volledige pagina. Ik ben dan zelf maar op zoek gegaan.
Ten eerste: we spreken beter van kleuren-deficiëntie, want volledig kleurenblind – dus enkel in zwart-wit kunnen zien – is extreem zeldzaam. Meestal gaat het om een verminderd vermogen om bepaalde kleuren van elkaar te onderscheiden doordat de kegeltjes minder goed functioneren. Dat is vaak genetisch en gelinkt aan het X-chromosoom. Dat is dan ook de reden waarom mannen veel vaker getroffen zijn dan vrouwen.
Er bestaan verschillende types, zoals:
• deuteranomalie: problemen met groen waarnemen;
• protanomalie: problemen met rood;
• tritanomalie: zeldzamer, problemen met blauw.
Daarnaast zijn er mensen met monochromatopsie, die effectief in grijstinten leven, dikwijls gepaard met lagere visus en soms ook nystagmus – maar dat komt haast nooit voor.
Wat eigenlijk gebeurt is dat de verschillende kegeltjes, die verschillende golflengtes opnemen en dus drie verschillende kleuren vaststellen, in sommige gevallen te dicht tegen mekaar aanleunen waardoor de kleuren in mekaar lijken over te gaan.
Raf Wat is de oorzaak?
Lien Meestal is het dus genetisch bepaald en dus erfelijk via het X-chromosoom. Soms is het een gevolg van maculaproblemen en in heel uitzonderlijke gevallen kan het ook door giftige stoffen worden veroorzaakt.
Raf Hoe vaak komt het voor?
Lien Ongeveer 8% van de mannen en minder dan 1% van de vrouwen heeft een vorm van kleuren-deficiëntie. In een klas van 25 kinderen zit er statistisch gezien bijna altijd eentje met een vorm van kleuren-deficiëntie. En toch is er weinig aandacht voor tijdens opleidingen of in het onderwijs.
Raf Hoe wordt het meestal vastgesteld?
Lien Ouders merken iets op tijdens het kleuren, of het komt naar boven bij rijexamens of in het leger. Het CLB neemt ook tests af bij jonge kinderen. Het wordt door de moeder ook herkend omdat haar vader meestal kleurenblind is. De klassieke Ishihara-test, die met de gekleurde bolletjes en cijfers, is nog steeds een standaard. In mijn zaak voer ik die test uit, maar ik ga daarna ook dieper in op het dagelijks functioneren van de persoon, bijvoorbeeld via foto’s en gesprekken over hoe zij de wereld zien.
Raf Wat zijn de praktische gevolgen?
Lien Het gaat vaak verder dan je denkt. Mensen herkennen bijvoorbeeld geen rijpe bananen aan de kleur, maar kijken naar de vlekjes. Ze kunnen het verschil soms niet zien tussen groene of rode paprika’s. Ze kiezen per ongeluk foute kledingcombinaties waardoor dikwijls de vrouw de kleren klaarlegt, of schilderen een muur in een ‘verkeerde’ kleur. In de klas kleuren kinderen een paard met verschillende kleuren zonder dat zelf te zien – dan krijgen ze opmerkingen van de leerkracht, terwijl ze het écht niet zien. En het verkeer, met rode en groene lichten op dezelfde plek, blijft ook een uitdaging. We zouden daar met vormcodes of extra symboliek veel kunnen verbeteren.
Raf Welke soorten brillen bestaan er vandaag specifiek voor mensen met een kleurenstoornis?
Lien De bekendste zijn die van het merk EnChroma omdat daarvan heel spectaculaire filmpjes viraal gaan over mannen die heel emotioneel reageren als ze die cadeau krijgen. Ze maken brillen met speciale filters die het kleurenzicht helpen verbeteren, vooral bij rood-groenstoornissen. Je hebt ook de KolorBlind van Vision Company die naar mijn ervaring meer effect heeft bij zwaardere gevallen.
Raf Hoe werkt het precies?
Lien Deze glazen werken op basis van selectieve lichtfiltering. Het principe is dat kleuren die normaal ‘in elkaar overlopen’ voor kleurenblinden – bijvoorbeeld rood en groen – via die filter optisch verder uit elkaar worden getrokken. Je filtert eigenlijk een stukje weg waardoor er meer onderscheid is tussen de kleuren. Bij kleurenblinden liggen de gevoeligheidsgebieden van de kegeltjes in het oog te dicht bij elkaar. Door met specifieke filters bepaalde golflengtes van licht te filteren of te dempen, ontstaat er meer contrast tussen kleuren die anders te hard op elkaar lijken. Je zou kunnen zeggen dat de bril de ‘overlap’ tussen die kleuren visueel vermindert.
Raf Zijn er ook specifieke versies voor buitengebruik, zoals zonnebrillen?
Lien Ja, absoluut. In de praktijk zijn de meeste brillen van EnChroma eigenlijk zonnebrillen. Het effect van de filter is ook het sterkst in fel licht – dus bij daglicht. Ik raad klanten aan om ze eerst buiten te testen, omdat de impact daar het duidelijkst merkbaar is. Ik verkoop ze ook meer in de zomer dan in de donkere wintermaanden omdat het effect erg afhankelijk is van daglicht. Er bestaan ook indoorvarianten, maar die zijn iets subtieler. Soms gebruik ik zelfs brillen met gepolariseerde glazen in combinatie met EnChroma om een optimaal effect te bekomen.
Raf Hoe verloopt de aanpassing in jouw praktijk?
Lien Klanten maken via mijn website een afspraak voor een kleuren-deficiëntie-test. Ik begin altijd met een Ishihara-test, om de mate van de kleurenstoornis in te schatten. Op basis daarvan kies ik het juiste type bril uit. Dan laat ik hen naar buiten kijken met verschillende brillen. Soms is het verschil meteen overweldigend, soms subtieler. Belangrijk is dat mensen de bril even ophouden, minstens 10 minuten, want de hersenen moeten zich wat aanpassen. Ik geef soms ook een testbril mee naar huis, zodat ze hem in hun eigen omgeving kunnen proberen.
Raf Voor welke types kleurenblindheid zijn deze brillen het meest geschikt?
Lien Ze werken het best bij deuteranopen (groen-deficiëntie), goed voor ongeveer 75% van de gevallen. Bij mensen met protanopie, de ernstigere vorm, proberen we nog met KolorBlind van Vision Company. Bij een compleet gebrek aan kleurwaarneming, zoals bij monochromasie, werkt het gewoon niet. En dat is belangrijk om eerlijk te communiceren. Ik zeg altijd: ‘We proberen het. Baat het niet, dan schaadt het niet’.
Raf Zijn mensen dan soms niet ontgoocheld?
Lien Soms wel. Niet omdat het niet werkt, maar omdat ze verwachtten dat het alles zou veranderen. Daarom is een goede uitleg cruciaal. Ook is er een groep mensen bij wie het effect echt spectaculair is. Ze zien bijvoorbeeld voor het eerst een rode paprika als rood – dat blijft indrukwekkend. Maar er zijn er ook bij wie het verschil beperkt blijft. Dat moet je durven benoemen, op voorhand. Soms is het ook vooral de partner die hier veel van verwacht en vindt de persoon zelf dit helemaal niet zo belangrijk.
Raf Je hebt meegewerkt aan een bijzonder project in het Groeningemuseum in Brugge. Wat hield dat precies in?
Lien Dat project kwam eigenlijk toevallig op mijn pad. Het Koninklijk Museum van Schone Kunsten in Antwerpen (KMSKA) organiseerde een tentoonstelling met werken van Jef Verheyen, een kunstenaar die veel werkt met pastel- en (probleem)kleuren zoals blauw, paars, grijs en roze. Ze wilden graag bezoekers met een kleuren-deficiëntie de kans geven om de werken anders, of vollediger, te beleven. Ze contacteerden me met de vraag of ik hen kon helpen met aangepaste brillen. Ik heb toen een reeks EnChroma-brillen ter beschikking gesteld, specifiek afgestemd op de types kleuren-deficiëntie die het vaakst voorkomen.
Raf Hoe gingen jullie te werk?
Lien We hebben een klein teststation opgesteld waar bezoekers eerst een korte test konden doen. Op basis daarvan kregen ze een bril aangereikt die het beste past bij hun type stoornis. We gaven duidelijke instructies om de bril even aan te houden en rustig rond te kijken. Het effect moet namelijk wat wennen. Mensen waren vrij om ermee het museum in te trekken.
Raf Heb je ook reacties gezien of gehoord?
Lien Zeker. Eén man, die voor het eerst de bril op had, bleef echt stilstaan bij een werk en zei: ‘Ik zie ineens een paarse schaduw in die lucht, dat heb ik nog nooit gezien’. Een ander merkte voor het eerst de kleurverschillen op in gezichten en kledij op de schilderijen. Sommigen werden er zelfs emotioneel van. En dat hoeft geen traan met veel drama te zijn, maar gewoon: verwondering. Het idee dat je iets nieuws ervaart wat je al je hele leven gemist hebt.
Raf Wat was voor jou persoonlijk het meest ontroerende moment?
Lien Dat blijft toch mijn eerste klant. Die man die naar buiten keek en voor het eerst het rode dak van zijn pergola zag. Hij dacht altijd dat het bruin was. Die oprechte verwondering en dankbaarheid, daar doe ik het voor. In het museum zie je die verwondering ook, maar dan in een kunstcontext. Kunst moet raken en als je plots meer ziet, kan het letterlijk meer raken.
Raf Wat kunnen andere opticiens leren van zo’n project?
Lien Ik denk dat we als sector meer moeten stilstaan bij wat kleur betekent voor mensen. Ook voor mensen die er beperkingen in hebben. Kleuren zijn niet gewoon ‘mooi’, ze maken deel uit van communicatie, oriëntatie, veiligheid. Door mensen te helpen kleuren beter te zien, vergroot je hun zelfstandigheid en levenskwaliteit. Musea zijn bovendien een ideale plek om zulke brillen te introduceren. Daar draait alles om visuele beleving. Ik raad collega’s aan om zelf zo’n bril te proberen, en bijvoorbeeld naar het Groeningemuseum of een tentoonstelling te gaan. Alleen zo ervaar je zelf het verschil.
Opticiens kunnen hier echt een verschil maken voor mensen. Het vraagt een kleine inspanning maar geeft een enorme genoegdoening. Begin al eens met je klanten te vragen of ze problemen hebben met kleuren te onderscheiden. Je zal versteld staan hoeveel het er zijn. Met een eenvoudige Ishihara-test kan je het type bepalen en zo de juiste bril adviseren. Deze klanten zijn wandelende reclames. Het zijn die klanten die een review schrijven.
Raf Heb je nog tips?
Lien Ik vind dat onze opleidingen hier meer aandacht aan moeten geven en dat leerkrachten in kleuter- en lager onderwijs hiervan op de hoogte mogen zijn, alsook het CLB. Meer awareness in lagere scholen zou al veel helpen. Verder zou ik ook aanraden om verkeerslichten aan te passen en vormen toe te voegen aan rood en groen. Oranje mag je weglaten, daar rijdt iedereen toch door (lacht). Iedereen die hiermee aan de slag wil gaan mag me contacteren.
Raf Bedankt Lien voor zoveel enthousiasme. Ik heb veel bijgeleerd vandaag en ben benieuwd of er collega’s je voorbeeld gaan volgen. Het is zeker en vast een boeiend verhaal. Ik wens je nog heel veel succes in alles wat je onderneemt.
Eyeline is een mix van samen, van jong en ervaren, creatief en zakelijk, van gisteren, vandaag en morgen. Eyeline is een compact team met een team freelancers, met name op het gebied van foto, video en tekst. Samen is met het hele team, met en voor de klant. Verbinding is kracht!
© Copyright Eyeline
